ക്വാഡിലെ (Quad) നാല് രാജ്യങ്ങളായ ഇന്ത്യ, അമേരിക്ക, ജപ്പാൻ, ഓസ്ട്രേലിയ എന്നിവയുടെ നേതാക്കൾ ഈസ്റ്റ് ഏഷ്യ ഉച്ചകോടിയുടെ (East Asia Summit) ഭാഗമായി മനിലയിൽ കൂടിക്കണ്ടു. 2024 സെപ്റ്റംബറിലെ വിൽമിങ്ടൺ ഉച്ചകോടിക്കു ശേഷമുള്ള ആദ്യ നേതൃയോഗമാണിത്; ക്വാഡ് അംഗമല്ലാത്ത ഒരു രാജ്യത്ത് നടക്കുന്ന ആദ്യ ക്വാഡ് ഉച്ചകോടിയും. പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി, പ്രസിഡന്റ് ഡോണൾഡ് ട്രംപ്, ജപ്പാൻ പ്രധാനമന്ത്രി സനേ തകായിച്ചി, ഓസ്ട്രേലിയൻ പ്രധാനമന്ത്രി ആന്തണി ആൽബനീസി എന്നിവർ പങ്കെടുത്തു. ആദ്യ ക്വാഡ് ബിസിനസ് ലീഡേഴ്സ് ഫോറം (Quad Business Leaders' Forum) 2027 ആദ്യം മുംബൈയിൽ ചേരും. 2027-ൽ ഇൻഡോ-പസഫിക് സമുദ്രനിരീക്ഷണ സഹകരണം നടക്കും; ക്വാഡ് അഭ്യാസത്തിൽ പട്രോൾ വിമാനങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു പറക്കുന്നത് ആദ്യമായാണ്. പുതിയ ക്വാഡ് എഐ ആക്സിലറേറ്റർ (Quad AI accelerator), സൈബർ സുരക്ഷാ സഹകരണം, ഭീകരവാദവിരുദ്ധ സഹകരണം എന്നിവയും ധാരണയായി. ക്വാഡ് 2007-ൽ തുടങ്ങിയതും 2017-ൽ മനിലയിൽ പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ചതും മോദി ഓർമ്മിപ്പിച്ചു.
വേദി:Manilaമുൻ ഉച്ചകോടി:Wilmington, September 2024ബിസിനസ് ഫോറം:Mumbai, early 2027
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ക്വാഡിലെ നാല് അംഗരാജ്യങ്ങൾ, 2007-ലെ തുടക്കം, 2017-ൽ മനിലയിലെ പുനരുജ്ജീവനം എന്നിവ യുപിഎസ്സി (UPSC), പിഎസ്സി (PSC) പരീക്ഷകളിലെ സ്ഥിരം ചോദ്യങ്ങളാണ്.
മനിലയിൽ ഫിലിപ്പീൻസ് പ്രസിഡന്റ് ഫെർഡിനാൻഡ് മാർക്കോസ് ആതിഥ്യം വഹിച്ച 21-ാം ഈസ്റ്റ് ഏഷ്യ ഉച്ചകോടിയിൽ (East Asia Summit - EAS) പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി സംസാരിച്ചു. സ്വതന്ത്രവും തുറന്നതും നിയമാധിഷ്ഠിതവുമായ ഇൻഡോ-പസഫിക് വേണമെന്നും ലോകസമാധാനത്തിന് ഇഎഎസ് സഹായിക്കണമെന്നും അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു. യുദ്ധങ്ങൾ ഭക്ഷണം, ഇന്ധനം, വളം എന്നിവയുടെ ലഭ്യതയെ ബാധിക്കുന്നതും ചരക്കുകപ്പലുകളും ജീവനക്കാരും ആക്രമിക്കപ്പെടുന്നതും അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഇഎഎസ് വേദിക്കായി ഇന്ത്യ നാല് നിർദ്ദേശങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവച്ചു. സംയുക്ത പരിശീലനത്തിനും അടിയന്തര പ്രതികരണത്തിനുമുള്ള സീഫെയറേഴ്സ് സേഫ്റ്റി ഇനിഷ്യേറ്റീവ് (Seafarers' Safety Initiative), നാഷണൽ ഫോറൻസിക് സയൻസ് യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ (National Forensic Science University) ഇഎഎസ് സൈബർ ക്രൈം സമ്മേളനം എന്നിവ അതിലുണ്ട്. ലോഥലിൽ ഇഎഎസ് മാരിടൈം ഹെറിറ്റേജ് ഫെസ്റ്റിവലും നളന്ദയിൽ ഇഎഎസ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി കോൺക്ലേവുമാണ് മറ്റു രണ്ടെണ്ണം. ഗുജറാത്തിലെ ഹാരപ്പൻ തുറമുഖകേന്ദ്രമായ ലോഥലിലാണ് നാഷണൽ മാരിടൈം ഹെറിറ്റേജ് കോംപ്ലക്സ് (National Maritime Heritage Complex) ഒരുങ്ങുന്നത്.
ഉച്ചകോടി:21st East Asia Summitആതിഥേയൻ:Manila, Philippinesനിർദ്ദേശങ്ങൾ:4
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ആസിയാൻ നയിക്കുന്ന ഇഎഎസ്, ഹാരപ്പൻ തുറമുഖമായ ലോഥൽ, പുരാതന സർവകലാശാലയായ നളന്ദ എന്നിവ ചരിത്ര-അന്താരാഷ്ട്രബന്ധ ചോദ്യങ്ങളിൽ പതിവാണ്.
തുർക്കിയിലെ അന്റാലിയയിൽ നടക്കുന്ന കോപ്31-ൽ (COP31) ജപ്പാൻ പവലിയനിൽ ചേർന്ന 12-ാം ജെസിഎം (JCM) പങ്കാളി രാജ്യങ്ങളുടെ യോഗത്തിൽ പരിസ്ഥിതി മന്ത്രി ഭൂപേന്ദർ യാദവ് സംസാരിച്ചു. പാരീസ് ഉടമ്പടിയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 6.2 പ്രകാരം 2025 ഓഗസ്റ്റ് 7-ന് ഒപ്പുവച്ച ധാരണാപത്രത്തിലൂടെയാണ് ഇന്ത്യ-ജപ്പാൻ ജോയിന്റ് ക്രെഡിറ്റിങ് മെക്കാനിസം (Joint Crediting Mechanism - JCM) രൂപപ്പെട്ടത്. ജപ്പാന്റെ പണവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉപയോഗിച്ച് ഇന്ത്യയിൽ കുറഞ്ഞ കാർബൺ പദ്ധതികൾ നടപ്പാക്കുകയും അതുവഴി കുറയുന്ന പുറന്തള്ളൽ കാർബൺ ക്രെഡിറ്റായി കണക്കാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സംയുക്ത സമിതി 2026 ജൂൺ 8-ന് നടപ്പാക്കൽ ചട്ടങ്ങളും സെപ്റ്റംബർ 30-ന് പ്രവർത്തന കൈപ്പുസ്തകവും (Operational Manual) പുറത്തിറക്കി. മൂന്നാം കക്ഷി ഏജൻസികളെ ക്ഷണിക്കൽ, രീതിശാസ്ത്രങ്ങൾ സ്വീകരിക്കൽ, പ്രോജക്ട് ഐഡിയ നോട്ടുകൾ സ്വീകരിക്കൽ എന്നിവയാണ് അടുത്ത ഘട്ടം; പദ്ധതിപ്രക്രിയ ഡിജിറ്റലാക്കുന്നുമുണ്ട്. ഇന്ത്യയുടെ എൻഡിസി (NDC), ദീർഘകാല കുറഞ്ഞ പുറന്തള്ളൽ വികസന തന്ത്രം (LT-LEDS) എന്നിവയ്ക്ക് ഇത് സഹായകമാകും. ജപ്പാൻ പരിസ്ഥിതി മന്ത്രി സസകാവ ഹിരോയോഷിയും മംഗോളിയ, ഒമാൻ, പലാവ്, യുക്രെയ്ൻ തുടങ്ങിയ പങ്കാളി രാജ്യങ്ങളുടെ മന്ത്രിമാരും സംസാരിച്ചു.
ധാരണാപത്രം:August 7, 2025നിയമാടിസ്ഥാനം:Article 6.2, Paris Agreementപ്രവർത്തന കൈപ്പുസ്തകം:September 30, 2026
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: പാരീസ് ഉടമ്പടിയിലെ ആർട്ടിക്കിൾ 6 കാർബൺ വിപണി, എൻഡിസി, ഇന്ത്യയുടെ ഉഭയകക്ഷി കാർബൺ ധാരണകൾ എന്നിവ യുപിഎസ്സി പരിസ്ഥിതി വിഷയങ്ങളാണ്.
അന്റാലിയയിലെ കോപ്31-നിടെ (COP31) നടന്ന മന്ത്രിതല പരിപാടിയിൽ ചെറുദ്വീപ് വികസ്വര രാജ്യങ്ങളുമായി (Small Island Developing States - SIDS) കൂടുതൽ സഹകരണം വേണമെന്ന് പരിസ്ഥിതി മന്ത്രി ഭൂപേന്ദർ യാദവ് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ടെറിയും (TERI) പരിസ്ഥിതി മന്ത്രാലയവും ഇന്റർനാഷണൽ സോളാർ അലയൻസുമായി (International Solar Alliance) ചേർന്നാണ് പരിപാടി ഒരുക്കിയത്; മൗറീഷ്യസ്, കിരിബാസ്, മാർഷൽ ദ്വീപുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിലെ മന്ത്രിമാർ പങ്കെടുത്തു. തീരദേശ അപകടസാധ്യതാ വിലയിരുത്തൽ, ആവാസവ്യവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപനം, പുനരുപയോഗ ഊർജം, ശേഷിവികസനം എന്നീ നാല് മുൻഗണനാ മേഖലകൾ ഇന്ത്യ നിർദ്ദേശിച്ചു. ഏകദേശം 11,099 കിലോമീറ്റർ നീളുന്ന ഇന്ത്യൻ തീരത്തെയും ഒഡിഷ, ആന്ധ്രാപ്രദേശ് എന്നിവിടങ്ങളിലെ സമുദ്രപ്രവചന-മുന്നറിയിപ്പ് അനുഭവത്തെയും മന്ത്രി പരാമർശിച്ചു. കണ്ടൽക്കാടുകൾ പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും തീരവാസികളുടെ ഉപജീവനം ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മിഷ്ടി (MISHTI) പദ്ധതിയും അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഐഎസ്എ (ISA), സിഡിആർഐ (CDRI), ഐറിസ് (IRIS), ഫിപിക് (FIPIC) എന്നിവ വഴിയാണ് ഇന്ത്യ ദ്വീപുരാജ്യങ്ങളുമായി സഹകരിക്കുന്നത്. സമുദ്രനിരപ്പ് ഉയരൽ, തീരശോഷണം, പവിഴപ്പുറ്റ് വെളുക്കൽ എന്നിവ ദ്വീപുരാജ്യങ്ങൾക്ക് അടിയന്തര ഭീഷണികളാണെന്ന് യോഗം വിലയിരുത്തി.
മുൻഗണനാ മേഖലകൾ:4ഇന്ത്യയുടെ തീരം:about 11,099 km
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: മിഷ്ടി, ഐറിസ്, സിഡിആർഐ, ഫിപിക് എന്നിവയുടെ പൂർണ്ണരൂപവും ഇന്ത്യയുടെ തീരദൈർഘ്യവും പരിസ്ഥിതി-അന്താരാഷ്ട്ര ചോദ്യങ്ങളിൽ പതിവാണ്.
ഐസിഎംആർ-നാഷണൽ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മലേറിയ റിസർച്ചിന്റെ (ICMR-NIMR) ഒരു വർഷം നീളുന്ന സുവർണജൂബിലി ആഘോഷം നവംബർ 17-ന് ന്യൂഡൽഹിയിൽ രാഷ്ട്രപതി ദ്രൗപതി മുർമു ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു. 2015-നും 2025-നുമിടയിൽ ഇന്ത്യയിലെ മലേറിയ രോഗികളും മരണങ്ങളും ഏകദേശം 80 ശതമാനം കുറഞ്ഞതായി അവർ പറഞ്ഞു. രോഗഭാരം കൂടിയ ജില്ലകൾ 155-ൽ നിന്ന് 33 ആയി കുറഞ്ഞു; 2022-2025 കാലത്ത് 160 ജില്ലകളിൽ ഒരു തദ്ദേശീയ മലേറിയ കേസും ഉണ്ടായില്ല. ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ ഹൈ ബർഡൻ ടു ഹൈ ഇംപാക്ട് (High Burden to High Impact - HBHI) ഗ്രൂപ്പിൽ നിന്ന് 2024-ൽ ഇന്ത്യ പുറത്തുകടന്നതും അവർ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. മലേറിയ പരാദങ്ങൾ, കൊതുകുകൾ, കീടനാശിനി പ്രതിരോധം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് അഞ്ചു പതിറ്റാണ്ടായി സ്ഥാപനം ഗവേഷണം നടത്തുന്നു; ഭുവനേശ്വറിൽ വികസിപ്പിക്കുന്ന തദ്ദേശീയ മലേറിയ വാക്സിനിലും പങ്കുണ്ട്. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ആസൂത്രണമില്ലാത്ത നഗരവൽക്കരണം, കീടനാശിനിയെ ചെറുക്കുന്ന കൊതുകുകൾ എന്നിവ ഇപ്പോഴും ഭീഷണിയാണെന്ന് രാഷ്ട്രപതി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി. ഡെങ്കിപ്പനി പുതിയ വെല്ലുവിളിയാണെന്നും നാഷണൽ വൺ ഹെൽത്ത് മിഷൻ (National One Health Mission) പ്രധാനമാണെന്നും അവർ പറഞ്ഞു.
രോഗികളും മരണവും കുറഞ്ഞത്:nearly 80 per centരോഗഭാരം കൂടിയ ജില്ലകൾ:155 to 33എച്ച്ബിഎച്ച്ഐ പുറത്തുകടക്കൽ:2024
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ഐസിഎംആർ സ്ഥാപനങ്ങൾ, മലേറിയയുടെ കാരണം, ഡബ്ല്യുഎച്ച്ഒയുടെ എച്ച്ബിഎച്ച്ഐ ഗ്രൂപ്പിൽ നിന്നുള്ള ഇന്ത്യയുടെ പുറത്തുകടക്കൽ എന്നിവ ആരോഗ്യ ചോദ്യങ്ങളിൽ പതിവാണ്.
ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് അഗ്രികൾച്ചറൽ റിസർച്ചും (ICAR) റിസർച്ച് ആൻഡ് ഇൻഫർമേഷൻ സിസ്റ്റം ഫോർ ഡെവലപ്പിങ് കൺട്രീസും (RIS) നവംബർ 17-ന് ന്യൂഡൽഹിയിൽ ധാരണാപത്രം (MoU) ഒപ്പുവച്ചു. ഡെയർ (DARE) സെക്രട്ടറിയും ഐസിഎആർ ഡയറക്ടർ ജനറലുമായ ഡോ എം എൽ ജാട്ടും ആർഐഎസ് ഡയറക്ടർ ജനറൽ പ്രൊഫ സച്ചിൻ കുമാർ ശർമ്മയും ധാരണാപത്രം കൈമാറി. ഗ്ലോബൽ സൗത്ത് സെന്റർ ഓഫ് എക്സലൻസായ ദക്ഷിൺ (DAKSHIN) വഴിയാണ് പങ്കാളിത്തം. കാർഷിക സാങ്കേതികവിദ്യ പങ്കിടൽ, മികച്ച രീതികൾ രേഖപ്പെടുത്തൽ, പങ്കാളി രാജ്യങ്ങളിൽ ശേഷിവികസനം എന്നിവയാണ് ലക്ഷ്യം. 2023 നവംബറിലെ രണ്ടാം വോയ്സ് ഓഫ് ഗ്ലോബൽ സൗത്ത് ഉച്ചകോടി (Voice of the Global South Summit) വിദേശകാര്യ സഹമന്ത്രി കീർത്തി വർധൻ സിങ് ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. ഐസിഎആറിന് 114 ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളും 152 പ്രാദേശിക കേന്ദ്രങ്ങളും 731 കൃഷി വിജ്ഞാൻ കേന്ദ്രങ്ങളും (KVK) ഉണ്ട്; ഏകദേശം 80 കാർഷിക സർവകലാശാലകളുമായി സഹകരിക്കുന്നു. ഐസിഎആറിന്റെ 74 അന്താരാഷ്ട്ര ധാരണാപത്രങ്ങളിൽ ഏകദേശം 60 ശതമാനവും ഗ്ലോബൽ സൗത്ത് സ്ഥാപനങ്ങളുമായാണ്.
കൃഷി വിജ്ഞാൻ കേന്ദ്രങ്ങൾ:731ഐസിഎആർ ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ:114അന്താരാഷ്ട്ര ധാരണാപത്രങ്ങൾ:74
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ഐസിഎആർ, അതിന്റെ മാതൃവകുപ്പായ ഡെയർ, കൃഷി വിജ്ഞാൻ കേന്ദ്രങ്ങൾ, ആർഐഎസ് എന്നിവ കൃഷി-അന്താരാഷ്ട്ര ചോദ്യങ്ങളിൽ പതിവാണ്.
എൻസിആറിലെയും സമീപ പ്രദേശങ്ങളിലെയും കമ്മീഷൻ ഫോർ എയർ ക്വാളിറ്റി മാനേജ്മെന്റിന്റെ (CAQM) ഗ്രാപ് (GRAP) ഉപസമിതി നവംബർ 17-ന് ഗ്രേഡഡ് റെസ്പോൺസ് ആക്ഷൻ പ്ലാനിന്റെ (Graded Response Action Plan) മൂന്നാം ഘട്ടം പിൻവലിച്ചു. 'സിവിയർ' (Severe) വായുനിലവാരത്തിനുള്ളതാണ് മൂന്നാം ഘട്ടം; 06.11.2026-ലെ ഉത്തരവിലൂടെയാണ് അത് നടപ്പാക്കിയിരുന്നത്. നവംബർ 17-ന് ഡൽഹിയുടെ വായുഗുണനിലവാര സൂചിക (AQI) 204 ആയി മെച്ചപ്പെട്ടതാണ് കാരണം. വരും ദിവസങ്ങളിൽ എക്യുഐ 'മോശം' മുതൽ 'വളരെ മോശം' വരെയായി തുടരുമെന്ന് ഐഎംഡി (IMD), ഐഐടിഎം (IITM) പ്രവചനം; അതിനാൽ ഒന്നും രണ്ടും ഘട്ടങ്ങൾ തുടരും. എൻസിആറിലാകെ പൊടിയുയർത്തുന്ന പൊളിക്കലും പുറംനിർമ്മാണവും നിയന്ത്രിക്കുന്ന 30.10.2026-ലെ സിഎക്യുഎം ഉത്തരവും നിലനിൽക്കും. മൂന്നാം ഘട്ടം വീണ്ടും വേണ്ടിവരാതിരിക്കാൻ ഒന്നും രണ്ടും ഘട്ട നടപടികൾ കർശനമാക്കാൻ ഏജൻസികൾക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകി. എക്യുഐയും നിലവിലെ ഗ്രാപ് ഘട്ടവും സമീർ ആപ്പിലും (SAMEER App) സിഎക്യുഎം വെബ്സൈറ്റിലും അറിയാം.
നവംബർ 17-ലെ ഡൽഹി എക്യുഐ:204പിൻവലിച്ച ഘട്ടം:Stage III ('Severe')
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: എൻസിആർ വായുഗുണനിലവാരത്തിനുള്ള നിയമാധിഷ്ഠിത സ്ഥാപനമായ സിഎക്യുഎം, ഗ്രാപ് ഘട്ടങ്ങൾ, സമീർ ആപ്പ് എന്നിവ പതിവു ചോദ്യങ്ങളാണ്.
CAQMCommission for Air Quality Management in National Capital Region and Adjoining Areas — ഡൽഹി-എൻസിആറിലെ വായുഗുണനിലവാരം നിയന്ത്രിക്കുന്ന നിയമാധിഷ്ഠിത സ്ഥാപനം.
GRAPGraded Response Action Plan — വായു മോശമാകുന്നതിനനുസരിച്ച് ഘട്ടംഘട്ടമായി കർശനമാകുന്ന നിയന്ത്രണങ്ങൾ.
AQIAir Quality Index — വായുമലിനീകരണത്തിന്റെ തോത് കാണിക്കുന്ന സൂചിക.
ഗംഗ-ഹൂഗ്ലി അഴിമുഖത്തെ അടിത്തട്ടിലെ ചെളിയിൽ ലോഹമലിനീകരണം കുറഞ്ഞതായി ഐഐടി ഖരഗ്പുരിലെ ഗവേഷകർ കണ്ടെത്തി. അമേരിക്കൻ ജിയോഫിസിക്കൽ യൂണിയന്റെ (American Geophysical Union - AGU) ജിയോഹെൽത്ത് (GeoHealth) എന്ന ജേണലിലാണ് പഠനം. ഇന്ത്യയിലെ നാലും ചൈനയിലെ മൂന്നും അമേരിക്കയിലെ മൂന്നും ചേർന്ന് 10 പ്രധാന അഴിമുഖങ്ങൾ, ഏകദേശം 150 മുൻപഠനങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ താരതമ്യം ചെയ്തു. ഗംഗ-ഹൂഗ്ലി അഴിമുഖത്തിൽ മലിനീകരണ ഭാര സൂചിക (Pollution Load Index) 37.76% കുറഞ്ഞു; ചെളിയിലെ ആകെ ലോഹഭാരത്തിന്റെ അളവാണിത്. 2014-ൽ നമാമി ഗംഗെ പദ്ധതി (Namami Gange Programme) ആരംഭിച്ച ശേഷമുള്ള വർഷങ്ങളിലാണ് ഈ കുറവ് കാണുന്നത്. സ്ഥാപനത്തിലെ സെന്റർ ഫോർ ഓഷ്യൻ, റിവർ, അറ്റ്മോസ്ഫിയർ ആൻഡ് ലാൻഡ് സയൻസസിലെ (CORAL) പ്രൊഫ പാർത്ഥസാരഥി ചക്രബർത്തിയാണ് പഠനം നയിച്ചത്. തുടർച്ചയായ നിരീക്ഷണവും മലിനജല ശുദ്ധീകരണവും ഇനിയും ആവശ്യമാണെന്ന് ഗവേഷകർ പറയുന്നു.
മലിനീകരണ ഭാര സൂചികയിലെ കുറവ്:37.76%താരതമ്യം ചെയ്ത അഴിമുഖങ്ങൾ:10ജേണൽ:GeoHealth (AGU)
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: നമാമി ഗംഗെ, ഹൂഗ്ലി ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിൽ ചേരുന്നത്, മലിനീകരണ സൂചികകൾ എന്നിവ ഭൂമിശാസ്ത്ര-പരിസ്ഥിതി ചോദ്യങ്ങളിൽ പതിവാണ്.
കാബിനറ്റ് സെക്രട്ടറി ഡോ ടി വി സോമനാഥൻ നവംബർ 17-ന് ഐഗോട്ട് കർമ്മയോഗി (iGOT Karmayogi) പ്ലാറ്റ്ഫോമിൽ കർമ്മയോഗി സങ്കൽപ (Karmayogi Sankalpa) ആരംഭിച്ചു. ന്യൂഡൽഹിയിലെ ഭാരത് മണ്ഡപത്തിൽ നീതി ആയോഗ് (NITI Aayog) സംഘടിപ്പിച്ച 'ലീഡർഷിപ്പ് ആസ് എ മിഷൻ' ദേശീയ ശില്പശാലയുടെ സമാപനത്തിലായിരുന്നു ഇത്. ഓരോ ഉദ്യോഗസ്ഥനും തന്റെ നേതൃശൈലിയിൽ വരുത്തുന്ന ഒരു വ്യക്തമായ മാറ്റം ഇതിൽ രേഖപ്പെടുത്തും. എവിടെ പ്രവർത്തിക്കും, ഏതു ഗുണങ്ങൾ വളർത്തും, ജനങ്ങൾ കാണുന്ന മാറ്റം എന്ത്, എന്തു നടപടിയെടുക്കും എന്നിവ പ്രതിജ്ഞയിൽ ഉണ്ടാകും. കർമ്മയോഗി ഭാരത് (Karmayogi Bharat) പ്രതിജ്ഞകൾ പിന്തുടരും; മന്ത്രാലയങ്ങളും സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളും പരിശീലന സ്ഥാപനങ്ങളും ഇത് വ്യാപിപ്പിക്കും. സദ്ഭരണ ദിനമായി (Good Governance Day) ആചരിക്കുന്ന 2026 ഡിസംബർ 25-നകം 25,000 പ്രതിജ്ഞകളാണ് ലക്ഷ്യം. നരേന്ദ്ര മോദി ഭരണത്തലവനായി 25 വർഷം പൂർത്തിയാക്കിയതിന്റെ ഭാഗമായി നീതി ആയോഗ് നടത്തുന്ന അഞ്ച് ശില്പശാലകളിൽ ആദ്യത്തേതായിരുന്നു ഇത്.
ലക്ഷ്യമിടുന്ന പ്രതിജ്ഞകൾ:25,000അവസാന തീയതി:25 December 2026 (Good Governance Day)
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: മിഷൻ കർമ്മയോഗി, ഐഗോട്ട് പ്ലാറ്റ്ഫോം, കാബിനറ്റ് സെക്രട്ടറി പദവി, ഡിസംബർ 25-ലെ സദ്ഭരണ ദിനം എന്നിവ ഭരണനിർവഹണ ചോദ്യങ്ങളിൽ പതിവാണ്.
വാണിജ്യ-വ്യവസായ മന്ത്രി പീയുഷ് ഗോയൽ 2026 നവംബർ 17, 18 തീയതികളിൽ ഇറ്റലിയിൽ ഔദ്യോഗിക സന്ദർശനം നടത്തുന്നു. നവംബർ 18-ന് റോമിൽ ഇറ്റലിയുടെ ഉപപ്രധാനമന്ത്രിയും വിദേശകാര്യ മന്ത്രിയുമായ അന്റോണിയോ തയാനിക്കൊപ്പം ഇന്ത്യ-ഇറ്റലി ജോയിന്റ് കമ്മീഷൻ ഫോർ ഇക്കണോമിക് കോഓപ്പറേഷന്റെ (JCEC) 23-ാം സമ്മേളനത്തിൽ അദ്ദേഹം സഹാധ്യക്ഷത വഹിക്കും. ഇരു രാജ്യങ്ങളുടെയും വ്യാപാര-സാമ്പത്തിക ബന്ധം അവലോകനം ചെയ്യുന്ന പ്രധാന സംവിധാനമാണ് ജെസിഇസി. ഏകദേശം 80 ഇന്ത്യൻ വ്യവസായികളും സ്റ്റാർട്ടപ്പുകളും പങ്കെടുക്കുന്ന ഇന്ത്യ-ഇറ്റലി ബിസിനസ് ആൻഡ് ഇന്നൊവേഷൻ ഫോറത്തിലും ഗോയൽ പങ്കെടുക്കും. 2026 മേയ് 19-20 തീയതികളിലെ പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ഇറ്റലി സന്ദർശനത്തിൽ ബന്ധം സ്പെഷ്യൽ സ്ട്രാറ്റജിക് പാർട്ണർഷിപ്പ് (Special Strategic Partnership) ആയി ഉയർത്തി. ജോയിന്റ് സ്ട്രാറ്റജിക് ആക്ഷൻ പ്ലാൻ 2025-29 നടപ്പാക്കുന്ന ഇരുരാജ്യങ്ങളും 2029-ഓടെ വാർഷിക ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം €20 ബില്യൺ ആക്കാൻ ലക്ഷ്യമിടുന്നു. 2025 ജൂണിൽ ബ്രെഷ്യയിൽ നടന്ന 22-ാം സമ്മേളനം ഓട്ടോമൊബൈൽ, ബഹിരാകാശം എന്നിവയ്ക്കായി സംയുക്ത പ്രവർത്തകസംഘങ്ങൾ രൂപീകരിക്കാൻ ധാരണയായിരുന്നു.
ജെസിഇസി സമ്മേളനം:23rd, Rome, 18 November 2026വ്യാപാര ലക്ഷ്യം:€20 billion by 2029
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ഇന്ത്യയുടെ തന്ത്രപ്രധാന പങ്കാളിത്തങ്ങൾ, ജെസിഇസി പോലുള്ള ഉഭയകക്ഷി കമ്മീഷനുകൾ, വ്യാപാര ലക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവ പതിവു ചോദ്യങ്ങളാണ്.
ഒരു സ്വതന്ത്രവും തുറന്നതുമായ ഇന്തോ-പസഫിക്കിനു വേണ്ടിയുള്ള പ്രവർത്തന പങ്കാളിത്തം എന്നു സ്വന്തം കൂട്ടായ്മയെ വിശേഷിപ്പിച്ച് ക്വാഡ് (Quad) നേതാക്കൾ മനിലയിൽ സംയുക്ത പ്രസ്താവന പുറത്തിറക്കി.
പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി, അമേരിക്കൻ പ്രസിഡന്റ് ഡൊണാൾഡ് ജെ. ട്രംപ്, ഓസ്ട്രേലിയൻ പ്രധാനമന്ത്രി ആന്തണി അൽബനീസ്, ജപ്പാൻ പ്രധാനമന്ത്രി സനായേ തകായിച്ചി എന്നിവർ പങ്കെടുത്തു.
ഇന്തോ-പസഫിക് മാരിടൈം സർവൈലൻസ് കൊളാബറേഷൻ (Indo-Pacific Maritime Surveillance Collaboration) ആണ് പ്രധാന പുതിയ പ്രഖ്യാപനം; വിവരം പങ്കുവെക്കലും കടൽ നിരീക്ഷണവും വിപുലമാക്കുകയാണു ലക്ഷ്യം.
ഇതിന്റെ ഭാഗമായി നാലു രാജ്യങ്ങളുടെയും പി-8 (P-8), പി-3സി (P-3C) നിരീക്ഷണ വിമാനങ്ങൾ 2027-ൽ ഒരുമിച്ച് അഭ്യാസം നടത്തും; കൂട്ടായ്മയിൽ ഇതു ആദ്യമാണ്.
ക്വാഡ് ബിസിനസ് ലീഡേഴ്സ് ഫോറം (Quad Business Leaders' Forum) എന്ന സംവിധാനവും ഉണ്ടാക്കി; അതിന്റെ ആദ്യ യോഗം 2027 തുടക്കത്തിൽ നടക്കും.
സൈബർ സുരക്ഷാ സഹകരണം ശക്തമാക്കാനും എഐ ആക്സിലറേറ്റർ (AI Accelerator), കേബിൾ കണക്ടിവിറ്റി പങ്കാളിത്തം എന്നിവ മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകാനും തീരുമാനിച്ചു.
ബലം പ്രയോഗിച്ച് നിലവിലെ സ്ഥിതി മാറ്റാനുള്ള ഒറ്റയ്ക്കുള്ള നീക്കങ്ങളെ പ്രസ്താവന എതിർത്തു; ആസിയാൻ (ASEAN) കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തിനു പിന്തുണ നൽകി.
അംഗരാജ്യങ്ങൾ:India, United States, Japan, Australiaവേദി:Manilaആദ്യ സംയുക്ത പി-8, പി-3സി അഭ്യാസം:2027
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ക്വാഡിന്റെ (Quad) നാല് അംഗരാജ്യങ്ങൾ, പുതിയ കടൽ നിരീക്ഷണ പദ്ധതിയുടെ പേര്, ഫ്രീ ആൻഡ് ഓപ്പൺ ഇന്തോ-പസഫിക് (Free and Open Indo-Pacific) എന്ന ദർശനം — കൂട്ടായ്മകളെക്കുറിച്ചുള്ള പതിവ് ചോദ്യങ്ങളാണ്.
ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയും ഓർഗനൈസേഷൻ ഓഫ് ഇസ്ലാമിക് കോഓപ്പറേഷനും (Organisation of Islamic Cooperation) തമ്മിലുള്ള സഹകരണം സംബന്ധിച്ച യുഎൻ ജനറൽ അസംബ്ലി (UN General Assembly) പ്രമേയത്തിനെതിരെ ഇന്ത്യ വോട്ട് ചെയ്തു.
112 രാജ്യങ്ങൾ അനുകൂലിച്ചും 6 രാജ്യങ്ങൾ എതിർത്തും 39 രാജ്യങ്ങൾ വിട്ടുനിന്നുമാണ് പ്രമേയം അംഗീകരിച്ചത്.
ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയിലെ ഇന്ത്യയുടെ ഡെപ്യൂട്ടി പെർമനന്റ് റെപ്രസെന്റേറ്റീവ് അംബാസഡർ യോജ്ന പട്ടേൽ വോട്ടിന്റെ കാരണം വിശദീകരിച്ചു.
ചർച്ചാ നടപടികളിൽ സുതാര്യതയും ഉൾച്ചേർക്കലും ഇല്ലായിരുന്നു എന്നാണ് അവർ പറഞ്ഞത്.
ന്യൂഡൽഹിയെയും മറ്റു പല രാജ്യങ്ങളെയും തുർക്കിയെ ചർച്ചകളിൽ നിന്ന് മാറ്റിനിർത്തി എന്നാണ് ഇന്ത്യയുടെ ആക്ഷേപം.
മുസ്ലിം ഭൂരിപക്ഷ രാജ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയായ ഓർഗനൈസേഷൻ ഓഫ് ഇസ്ലാമിക് കോഓപ്പറേഷന്റെ സ്ഥിരം സെക്രട്ടേറിയറ്റ് ജിദ്ദയിലാണ്.
എല്ലാ അംഗരാജ്യങ്ങൾക്കും ഒരു വോട്ട് വീതമുള്ള യുഎൻ സംവിധാനമാണ് ജനറൽ അസംബ്ലി.
വോട്ട്:112 in favour, 6 against, 39 abstentionsസംവിധാനം:UN General Assemblyഇന്ത്യയ്ക്കു വേണ്ടി സംസാരിച്ചത്:Ambassador Yojna Patel
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ഒഐസിയുടെ (OIC) പൂർണരൂപം, അതിന്റെ സെക്രട്ടേറിയറ്റ് എവിടെ, എല്ലാ അംഗങ്ങൾക്കും ഒരു വോട്ട് നൽകുന്ന യുഎൻ (UN) സംവിധാനം ഏതാണ് — ഇവ പതിവ് ചോദ്യങ്ങളാണ്.
എം എസ് ധോണിയുടെ കളിക്കളത്തിലെ കരിയർ അവസാനിച്ചതായും അദ്ദേഹം ഫ്രാഞ്ചൈസിയുടെ മെന്ററായി തുടരുമെന്നും ചെന്നൈ സൂപ്പർ കിങ്സ് (Chennai Super Kings) അറിയിച്ചു.
നിലനിർത്തുന്ന കളിക്കാരെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഫോൺ സംഭാഷണത്തിലാണ് ധോണി ഈ തീരുമാനം അറിയിച്ചതെന്ന് ഫ്രാഞ്ചൈസി പറഞ്ഞു.
45 വയസ്സുള്ള ധോണിക്ക് ആവർത്തിച്ചുള്ള പരിക്കുകൾ കാരണം 2026 സീസണിൽ ഒരു മത്സരം പോലും കളിക്കാനായിരുന്നില്ല.
ചെന്നൈ സൂപ്പർ കിങ്സിനെ അഞ്ച് ഇന്ത്യൻ പ്രീമിയർ ലീഗ് (Indian Premier League) കിരീടങ്ങളിലേക്ക് നയിച്ച അദ്ദേഹത്തിനാണ് ഒരു ക്യാപ്റ്റൻ നേടിയ ഏറ്റവുമധികം ചാമ്പ്യൻസ് ലീഗ് ടി20 (Champions League T20) കിരീടങ്ങളുടെ റെക്കോഡ്.
5,314 റൺസുമായി ഫ്രാഞ്ചൈസിയുടെ രണ്ടാമത്തെ ടോപ് സ്കോററും 272 മത്സരങ്ങളുമായി ഏറ്റവുമധികം കളിച്ച താരവുമാണ് അദ്ദേഹം.
2024-ൽ ഋതുരാജ് ഗെയ്ക്വാദ് അദ്ദേഹത്തിനു പിന്നാലെ ചെന്നൈ സൂപ്പർ കിങ്സ് ക്യാപ്റ്റനായി.
2020-ൽ ആയിരുന്നു ധോണി രാജ്യാന്തര ക്രിക്കറ്റിൽ നിന്നു വിരമിച്ചത്.
ഫ്രാഞ്ചൈസി:Chennai Super Kingsക്യാപ്റ്റനായി നേടിയ ഐപിഎൽ കിരീടങ്ങൾ:Fiveഫ്രാഞ്ചൈസിക്കായി നേടിയ റൺസ്:5,314കളിച്ച മത്സരങ്ങൾ:272
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ധോണിയുടെ ഫ്രാഞ്ചൈസി, അഞ്ച് ഇന്ത്യൻ പ്രീമിയർ ലീഗ് (Indian Premier League) കിരീടങ്ങൾ, ചാമ്പ്യൻസ് ലീഗ് ടി20 (Champions League T20) റെക്കോഡ്, പിൻഗാമിയായ ക്യാപ്റ്റൻ — ഇവയാണ് പരീക്ഷകൾ ചോദിക്കുന്ന കായിക വിവരങ്ങൾ.
ഹോർമുസ് കടലിടുക്കിൽ (Strait of Hormuz) പനാമ പതാകയുള്ള എൽപിജി (LPG) ടാങ്കർ എംടി താരാ ഗ്യാസിനു (MT TARA GAS) നേരെയുണ്ടായ ആക്രമണത്തെ വിദേശകാര്യ മന്ത്രാലയം (Ministry of External Affairs) അപലപിച്ചു.
ആക്രമണ സമയത്ത് കപ്പലിൽ 24 ഇന്ത്യക്കാർ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഇവരിൽ 21 പേരെ ഖസബിൽ സുരക്ഷിതമായി കരയിലെത്തിച്ചു; പരിക്കേറ്റ രണ്ടു പേരെ ആശുപത്രിയിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചു.
ഒരു ഇന്ത്യക്കാരനെ ഇനിയും കണ്ടെത്തിയിട്ടില്ല; തിരച്ചിലും രക്ഷാപ്രവർത്തനവും തുടരുന്നു.
ഒമാനിലെ ഇന്ത്യൻ എംബസി ഒമാൻ അധികൃതരുമായി ചേർന്ന് നടപടികൾ നിരീക്ഷിക്കുന്നു; സമയത്തുള്ള സഹായത്തിന് ഒമാനു ഇന്ത്യ നന്ദി അറിയിച്ചു.
മേഖലയിൽ കപ്പലുകൾക്കു നേരെ തുടരുന്ന ആക്രമണങ്ങൾ കടൽ തൊഴിലാളികളുടെ സുരക്ഷയ്ക്കു ഭീഷണിയാണെന്ന് മന്ത്രാലയം പറഞ്ഞു.
വാണിജ്യ കപ്പലുകൾക്കു നേരെയുള്ള ആക്രമണം അവസാനിപ്പിക്കണമെന്നും അന്താരാഷ്ട്ര ജലപാതകളിൽ സ്വതന്ത്ര സഞ്ചാരം പുനഃസ്ഥാപിക്കണമെന്നും ഇന്ത്യ ആവശ്യപ്പെട്ടു.
കപ്പൽ:MT TARA GAS (Panama-flagged)കപ്പലിലുണ്ടായിരുന്ന ഇന്ത്യക്കാർ:24സുരക്ഷിതരായവർ:21, at Khasab
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ഹോർമുസ് കടലിടുക്ക് (Strait of Hormuz) ഏതു ജലാശയങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, വിദേശത്ത് ഇന്ത്യയ്ക്കു വേണ്ടി സംസാരിക്കുന്ന മന്ത്രാലയം ഏതാണ് — ഇവ പതിവ് ഭൂമിശാസ്ത്ര, ഭരണഘടനാ ചോദ്യങ്ങളാണ്.
ഇലെയ്ൻ ഇൻഫോ സൊല്യൂഷൻസ് പ്രൈവറ്റ് ലിമിറ്റഡ് vs മെസേഴ്സ് ജെ ആൻഡ് എ അവന്യൂസ് ഇന്ത്യ പ്രൈവറ്റ് ലിമിറ്റഡ് (2026 INSC 1228) കേസിൽ സുപ്രീം കോടതി ഡോക്ട്രിൻ ഓഫ് ഇൻഡോർ മാനേജ്മെന്റ് (doctrine of indoor management) പ്രയോഗിച്ചു.
ഒരു കമ്പനിയുമായി സദുദ്ദേശ്യത്തോടെ ഇടപാട് നടത്തുന്ന പുറത്തുള്ള ഒരാൾക്ക് കമ്പനിയുടെ ആന്തരിക നടപടിക്രമങ്ങൾ പാലിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെന്നു കരുതാമെന്നാണ് ഈ തത്വം.
രണ്ടു ഡയറക്ടർമാരുള്ള കമ്പനിയിൽ ഒരാൾ ഒരു ബോർഡ് പ്രമേയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കമ്പനി ഭൂമി വിറ്റതാണ് തർക്കത്തിനു കാരണം; ആ യോഗത്തിൽ പങ്കെടുത്തിട്ടില്ലെന്ന് മറ്റേ ഡയറക്ടർ വാദിച്ചു.
കമ്പനീസ് ആക്ട്, 2013 (Companies Act, 2013) സെക്ഷൻ 241 പ്രകാരം സമീപിച്ച നാഷണൽ കമ്പനി ലോ ട്രൈബ്യൂണലും (National Company Law Tribunal) പിന്നീട് അപ്പലേറ്റ് ട്രൈബ്യൂണലും പ്രമേയവും വിൽപ്പനാധാരവും അസാധുവായി പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു.
യോഗം സാധുവായി നടന്നോ എന്നു തെളിയിക്കേണ്ട ബാധ്യത വാങ്ങിയവനല്ല, ഷെയർഹോൾഡർമാർക്കും ഡയറക്ടർമാർക്കുമാണെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി.
വിൽപ്പനത്തുക കമ്പനിക്കു ലഭിച്ചിരുന്നു എന്നതും രണ്ടു ഡയറക്ടർമാരും ഒപ്പിട്ട ഓഡിറ്റ് ചെയ്ത കണക്കുകളിൽ വിൽപ്പന കാണിച്ചിരുന്നു എന്നതും കോടതി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
ജസ്റ്റിസ് സഞ്ജയ് കുമാർ, ജസ്റ്റിസ് സഞ്ജീവ് സച്ദേവ എന്നിവരുടെ ബെഞ്ച് ട്രൈബ്യൂണലുകളുടെ കണ്ടെത്തലുകൾ റദ്ദാക്കി അപ്പീൽ അനുവദിച്ചു.
കേസ്:Elaine Info Solutions Pvt. Ltd. v. M/s J & A Avenues India Pvt. Ltd.സൈറ്റേഷൻ:2026 INSC 1228ട്രൈബ്യൂണലിലെ ഹർജി:Section 241, Companies Act, 2013
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ഡോക്ട്രിൻ ഓഫ് ഇൻഡോർ മാനേജ്മെന്റ് (doctrine of indoor management), കമ്പനീസ് ആക്ട്, 2013-ലെ സെക്ഷൻ 241, എൻസിഎൽടി-എൻസിഎൽഎടി (NCLT-NCLAT) അപ്പീൽ വഴി — ഇവ ആവർത്തിച്ചു വരുന്ന കമ്പനി നിയമ ചോദ്യങ്ങളാണ്.
ഈസ്റ്റ് ഏഷ്യ സമ്മിറ്റ് (East Asia Summit) മാരിടൈം ഹെറിറ്റേജ് ഫെസ്റ്റിവൽ ലോത്തലിൽ നടത്താമെന്ന് ഇന്ത്യ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതിനാൽ ആ സ്ഥലത്തെക്കുറിച്ച് കൃത്യമായി അറിയേണ്ടതുണ്ട്.
ഗുജറാത്തിലെ ലോത്തൽ ഏകദേശം ബിസി 2400 കാലത്തെ ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിലെ പ്രമുഖ നഗരമായിരുന്നു.
അവിടെ നടന്ന പുരാവസ്തു ഖനനങ്ങളിൽ 5,000 വർഷത്തിലേറെ പഴക്കമുള്ള, മനുഷ്യനിർമിതമായ ഏറ്റവും പഴയ കപ്പൽത്തുറ കണ്ടെത്തി.
തുറമുഖ, കപ്പൽ, ജലപാത മന്ത്രാലയം (Ministry of Ports, Shipping and Waterways) ഗുജറാത്ത് സർക്കാരുമായി ചേർന്നാണ് ലോത്തലിൽ നാഷണൽ മാരിടൈം ഹെറിറ്റേജ് കോംപ്ലക്സ് (National Maritime Heritage Complex) ഒരുക്കുന്നത്.
മന്ത്രാലയത്തിന്റെ സാഗർമാല പദ്ധതിക്കു (Sagarmala Scheme) കീഴിലുള്ള ഇതിന്റെ വിഹിതം 3,500 കോടി രൂപയാണ്.
കോംപ്ലക്സിലെ തീം പാർക്കുകൾ, ഹോട്ടലുകൾ, റിസോർട്ടുകൾ എന്നിവ പൊതു-സ്വകാര്യ പങ്കാളിത്തത്തിലൂടെ വികസിപ്പിക്കും.
ഹാരപ്പൻ കാലം മുതൽ ഇന്നുവരെയുള്ള ഇന്ത്യയുടെ സമുദ്ര ചരിത്രം അവതരിപ്പിക്കുകയാണ് കോംപ്ലക്സിന്റെ ലക്ഷ്യം.
സ്ഥലം:Lothal, Gujaratമന്ത്രാലയം:Ministry of Ports, Shipping and Waterwaysപദ്ധതി:Sagarmala Schemeവിഹിതം:₹3,500 crore
പരീക്ഷയ്ക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പ്രധാനം: ലോത്തൽ ഏതു സംസ്ഥാനത്താണ്, അതിന്റെ ഹാരപ്പൻ കപ്പൽത്തുറ, നാഷണൽ മാരിടൈം ഹെറിറ്റേജ് കോംപ്ലക്സിനു (National Maritime Heritage Complex) പിന്നിലുള്ള മന്ത്രാലയം, സാഗർമാല പദ്ധതി (Sagarmala Scheme) — ഇവ ആവർത്തിച്ചു ചോദിക്കുന്ന വിവരങ്ങളാണ്.